۱۳۹۶/۱۱/۱۷ 405

معرفی ژئوسایت های ارس

ژئوسایت به ناحیه ای ژئوپارک گفته می‌شود که در آن یک یا چند میراث زمین شناختی دیده می‌شود. این میراث شامل چشم اندازها، فرآیندها و پدیده‌های زمین‌شناسی کم نظیری است که دارای ارزش‌های علمی، آموزشی و زیبایی‌شناسی است.

ژئوسایت به ناحیه ای ژئوپارک گفته می‌شود که در آن یک یا چند میراث زمین شناختی دیده می‌شود. این میراث شامل چشم اندازها، فرآیندها و پدیده‌های زمین‌شناسی کم نظیری است که دارای ارزش‌های علمی، آموزشی و زیبایی‌شناسی است.

 با توجه به این که محدوده ژئوپارک ارس در محل برخورد دو پوسته قاره ای کهن لورازیا و سیمریا واقع شده و برون‌زدهای سنگی آن طیفی از انواع سنگ‌های رسوبی پالئوزئیک، مزوزئیک و سنوزئیک و توده‌های آذرین نفوذی، آتشفشانی و دگرگونی را دربرگرفته و اختلاف ارتفاع بلندترین و پست ترین نقاط آن به بیش از 2900 متر میرسد می‌توان انتظار داشت، در هر یک از ژئوسایت‌های محدوده این ژئوپارک، میراث زمین شناختی متعدد و با ارزشی از اقسام ناهمواری‌ها و فرآیندهای تغییردهنده چهره زمین دیده شود. رودخانه ارس، پارک ملی کمتال، منطقه حفاظت شده مراکان، منطقه حفاظت شده دره‌دیز، آبشار آسیاب خرابه، گنبد آتشفشانی کیامکی و آبشارهای ماهاران از عمده ترین ژئوسایت‌های این ژئوپارک است.

 

رودخانه ارس

رودخانه ارس در شمال محدوده ژئوپارک ارس واقع شده و از غرب تا شرق آن امتداد دارد. این رودخانه که از جریان دائمی و پرآبی برخوردار است خط مرزی ایران با کشورهای ارمنستان و جمهوری خودمختار نخجوان آذربایجان را تشکیل می‌دهد.

رودخانه ارس از کوه‌های هزار برکه واقع در جنوب شهر ارض‌روم ترکیه، در 240 کیلومتری مرز ایران، سرچشمه گرفته و پس از عبور از اراضی کشورهای ارمنستان، ایران و آذربایجان و طی 1072 کیلومتر به رودخانه کورا و دریای خزر می‌ریزد. کانال رودخانه ارس، از لحاظ ریخت‌‌شناسی، اغلب به‌صورت گیسویی (Braided) و کم پیچ و تاب است و در امتداد آن پشته‌های طولی به‌صورت جزیره‌های کشیده و منفرد تشکیل شده است. این جزیره‌ها حاصل ته‌نشست بار بستر کانال رودخانه در پی کاهش قدرت حمل آن توسط جریان آب است.

موقعیت مرزی این رودخانه و تندآب بودن جریان آن هر چند لذت قایق سواری را از گردشگر می‌گیرد اما زیبایی‌های بصری چشم‌اندازهای کوهستانی آن و سواحل دلپذیر و چشم‌نواز آن می‌تواند سودای هر گردشگری باشد که در دل طبیعت در جستجوی آرامش است.

پارک ملی کمتال

پارک ملی کمتال از لحاظ موقعیت زمین‌شناسی در ناحیه‌ای واقع شده است که توده‌های بزرگ گرانیتی زمان ائوسن (56 تا 34 میلیون سال پیش) در نهشته‌های رسوبی دوره کرتاسه (145 تا 66 میلیون سال پیش) نفوذ نموده و در حاشیه سطح تماس و همبری آن کمربندی از سنگ‌ها و کانی‌های حاصل از دگرگونی مجاورتی در نهشته‌های سنگ آهک، مارن، شیل و ‌ماسه‌سنگ ایجاد نموده است. از لحاظ تنوع سنگ‌شناسی و مشاهده انواع سنگ‌های آذرین نفوذی (درونی)، آذرین نیمه نفوذی (به‌صورت سیل و دایک)، آذرین بیرونی (آتشفشانی)، دگرگونی مجاورتی و سنگ‌های رسوبی و بویژه چشمه‌های آب گرم و نهشته‌های تراورتن آن، در هیچ نقطه دیگری از این ناحیه نیست که بتوان در فاصله کمتر از 10 کیلومتر این چنین تنوع سنگی و رخدادهای زمین‌شناسی و چشم‌اندازهای حاصل از آن را مشاهده نمود. از دیگر زیبایی‌های زمین‌شناختی این منطقه آثار کانه‌زایی به‌صورت رگه‌های حاوی آهن و مس، سایت‌های فسیلی، غارهای متعدد و حضور دایک‌های بیشمار به‌صورت دیواره‌های ممتد و طویل تیره رنگ در پیکره صخره‌های آهکی با رنگ متمایز است.

پارک ملی کمتال از زیباترین و بکرترین نقاط ژئوپارک ارس است. این ناحیه همچون قلعه‌ای مستحکم و دست‌نیافتنی از آخرین پناهگاه‌های جانوران حیات وحش بوده و خوشبختانه تا به امروز تنوع زیستی خود را حفظ نموده است؛ به‌طوری که با ورود به این پارک با پوششی از گل‌ها و علف‌ها و مناظری روبرو خواهید شد که خاطره آن تا ابد در یاد هر گردشگری خواهد ماند.

منطقه حفاظت شده مراکان

در منتهی‌الیه غربی ژئوپارک ارس منطقه کوهستانی و حفاظت شده مراکان واقع شده است. در این منطقه کهن‌ترین واحدهای سنگی این ژئوپارک و سازند جیرود که قدمت آن به دوره دونین (420 تا 360 میلیون سال پیش) برمی‌گردد بیشترین گسترش را دارد. دیگر واحدهای سنگی این منطقه مربوط به دوره‌های پرمین و تریاس با ترکیب سنگ‌شناسی سنگ آهک، دولومیت و ‌ماسه‌سنگ است. این نهشته‌های از لحاظ محتوای فسیلی بسیار غنی بوده و انواع فسیل جانوران منقرض شده براکیوپودا، دوکفه‌ای‌ها و آمونیت‌ها را می‌توان با صرف کمی وقت در آن پیدا نمود.

از جمله پدیده‌های شاخص زمین‌شناسی در این ناحیه می‌توان به فعالیت گسل‌های بزرگ و جابجا کردن طبقات سنگی به‌صورت امتداد لغز و راندگی، ‌برون‌زد توده‌های ریولیتی – داسیتی، گسترش سیل و دایک با رنگ متمایز و تیره رنگ در پیکره توالی سنگ‌های رسوبی اشاره کرد.

ناحیه مراکان از لحاظ مناظر سنگی به‌دلیل رخنمون سنگ‌های ستبر لایه و مقاوم آهک و دولومیت و شدت بهم‌ریختگی طبقات آن بر اثر فعالیت گسل‌های بزرگ اغلب دارای چشم‌اندازهای صخره‌ای و دامنه‌های پرتگاهی بسیار بلند است. این پرتگاه‌ها موهبتی برای جانوران حیات وحش ایجاد کرده‌اند تا در میان صخره‌ها و در دل طبیعت، زیستگاه خود را حفظ نموده و بر جذابیت‌های گردشگری این منطقه بیافزایند.

منطقه حفاظت شده ‌دره‌دیز

یکی از ژئوسایت‌های مطرح ژئوپارک ارس ‌منطقه حفاظت شده ‌دره‌دیز است. گردشگرانی که از جنوب و از جاده تبریز، با خودرو و یا قطار، قدم به این ژئوپارک می‌گذارند، در ابتدای ورود، صخره‌های ستبر و سر به فلک کشیده این ژئوسایت در برابر آنها خودنمایی خواهد کرد.

چشم‌اندازهای کوهستانی طبقات آهکی و دولومیتی مقاوم و ستیغ‌ساز دوره‌های دونین، پرمین و تریاس و همچنین گدازه‌های آندزیتی مربوط به دونین در این ناحیه بیشترین ‌برون‌زد را دارد. این واحدهای سنگی، به‌دلیل فشاری که بر اثر برخورد قاره‌ها متحمل شده - فشار سهمگینی که در طول زمان زمین‌شناسی و از اواخر تریاس بر اثر کوهزایی آلپاین آغاز شده و تا به امروز ادامه دارد - به‌شدت دچار چین‌‌خوردگی و راندگی شده وقطعات آن بر فراز یکدیگر تا فواصل زیادی جابجا شده است.

اغلب دره‌های این ژئوسایت از زیبایی‌های ‌خیره‌کننده‌ای برخوردار است و کسانی که از آن دیدار می‌کنند با چشم‌اندازهای متنوعی از گسل‌های رانده و امتدادلغز، درزه‌های سیستماتیک، چین‌خوردگی‌های مرتبط با گسل و ریزچین‌ها روبرو خواهند شد. رخنمون وسیع سازندهای آهکی – دولومیتی ستبرلایه و خوب لایه‌بندی شده در آشکارسازی و وضوح بالای عناصر ساختمانی این ناحیه نقش مهمی ایفا نموده است. گسترش لایه‌های مملو از فسیل صدف براکیوپودا و دوکفه‌ای، مرجان، خارپوستان و آمونیت‌ها نیز از دیگر جذابیت‌های این ناحیه است.

ژئوسایت ‌دره‌دیز جدا از اختصاصات بارز آن از لحاظ زمین‌شناسی ساختمانی از لحاظ پوشش گیاهی و جانوری نیز غنای بالایی دارد و به همین دلیل این ناحیه تحت حفاظت سازمان محیط زیست قرار دارد.

گنبد‌ آتشفشانی کیامکی

یکی از مهمترین عوامل شکل‌گیری ارتفاعات کوهستانی این ژئوپارک فعالیت‌های آتشفشانی اعصار گذشته است. مهمترین این فعالیت‌ها مربوط به زمان الیگوسن (23 تا 34 میلیون سال پیش) بوده که باعث شکل‌گیری کوه‌ کیامکی در این ناحیه شده است.

داسیت ترکیب غالب سنگ‌های آتشفشانی این ناحیه است. این نوع سنگ یکی از انواع سنگ‌های آذرین خروجی است و بر اثر فوران ماگما که از اعماق زمین منشا می‌گیرد تشکیل می‌شود. داسیت به‌خاطر سیلیس قابل توجهی که دارد میزان گرانروی یا ویسکوزیته آن بالا است؛ بر همین اساس هنگام خروج بر سطح بستر خود به کندی جریان می‌یابد. اگر در طول مسیر رسیدن به این آبشارها به تغییر نوع سنگ‌ها از سنگ‌های مطبق رسوبی به سنگ‌های توده‌ای و فاقد لایه‌بندی که مشخصه توده‌های آذرین است توجه کنید به‌راحتی می‌توانید همبری و سطح تماس این دو را مشاهده نمایید؛

کیامکی 3347 متر از سطح دریا و 2000 متر از پای کوه و 2600 متر از دشت جلفا بلندا دارد و در اغلب اوقات سال از برف پوشیده و در احاطه ابرها است. این کوه یکی از اهداف کوهنوردی شناخته شده در ایران است و همه ساله پذیرای تعداد کثیری از آنان است.

آبشارهای ماهاران

یکی از جاذبه‌های زمین-گردشگری ژئوپارک ارس دامنه‌های سرسبز غربی رشته‌کوه کیامکی و دره منتهی به سلسله آبشارهای ماهاران است. دسترسی به مسیر دره ماهاران و آبشارهای خروشان آن که در فواصل کوتاه، پله‌پله پشت سر هم ردیف شده‌اند از طریق روستای قشلاق به‌راحتی امکان پذیر است و برای این کار تنها باید از این روستای ییلاقی مسافت کمی را پیاده در جهت دره مشرف به آن پیمود.

از پدیده‌های منحصربه‌فرد این ناحیه شکل‌گیری سیستم درزه‌های منشوری (Prismatic Jointing) در نهشته‌های آتشفشانی آن است. از دیگر پدیده‌های زیبای این منطقه شواهد وجود یخچال طبیعی در دره نیم‌کاسه‌ای‌شکل روستای قشلاق است؛ این دره به‌صورت فرورفتگی بزرگ و آمفی‌تئاتر مانند است و شکل آن حکایت از فعالیت یک سیرک یخچالی (Glacial Cirque) دارد.

چشم‌اندازهای زیبای کوهستانی و اقلیم متفاوت این ناحیه با پایین‌دست خود ‌طوری است که حتی در اوایل تابستان هم هوای آن خنکی دارد و در تابستان یکی از مسیرهای گردشگری پرتردد است.

آبشار آسیاب خرابه

آبشار آسیاب‌خرابه در 35 کیلومتری شرق جلفا و در امتداد جاده جلفا – سیه‌رود واقع گردیده است. در این محل و در کنار آسیاب آبی متروکه ای چشمه آب تراورتن‌سازی جریان دارد. این چشمه از شکافی در میان نهشته‌های تراورتن سر برآورده و در واقع این شکاف ورودی غاری است که 150 متر طول دارد و در انتها به اتاقکی می‌رسد که مظهر اصلی چشمه در آن است. جریان آب این چشمه پس از عبور از کنار آسیاب خرابه به آبشاری منتهی می‌شود که بر اثر رسوب نهشته‌های تراورتن آن تشکیل گردیده است. آبشار آسیاب‌خرابه تقریبا 10 متر بلندی دارد و در بستر آن گیاهان آب‌دوست مثل خزه به‌صورت انبوه رشد نموده‌اند.

از مناظر زیبای دیگر دره آسیاب‌خرابه، چین‌‌خوردگی‌های مواج و دامنه‌دار نهشته‌های فلیش کرتاسه در دامنه سمت چپ آن است. این چین‌ها اغلب از نوع جناغی هستند و تناوب جفت لایه‌های ماسه سنگ و شیل نهشته‌های فلیشی موجب تشکیل مناظر زیبایی از این چین‌ها گردیده است. وجود آثار فسیلی و ساختمان‌های رسوبی متعدد در سطح زیرین طبقات ماسه‌سنگی نیز از دیگر جذابیت‌ها این ناحیه است؛ آثاری که بازگو کننده فعالیت‌های زیستی جانورانی است که در بستر دریای نئوتتیس در حدود 70 میلیون سال پیش می‌زیستند و اجداد برخی از جانوران امروزی هستند.